Bij een impactvol verlies is er rouw en kinderen rouwen anders dan volwassenen. Ze kunnen hun gevoelens vaak nog niet onder woorden brengen. In plaats daarvan laat hun rouw zich vooral zien in gedrag. Zo kunnen kinderen sneller van slag zijn, angstig of boos reageren, of juist opvallend lief en gehoorzaam worden. In deze blog vertel ik over rouw bij kinderen, het leerproces over dood en de verschillende leeftijdsfasen. Belangrijk om te beseffen is dat kinderen niet lange tijd met verdriet bezig zijn, het helpt mij om te denken aan een flipperkast. Kinderen schakelen snel van verdriet naar spelen en plezier, net als het balletje die rond schiet in de flipperkast.
Inhoudsopgave:
- Rouwen van kinderen
- Leerproces over dood
- Wat is rouw voor kinderen van 0 tot 3 jaar?
- Wat is rouw voor kinderen van 3 tot 6 jaar?
- Wat is rouw voor kinderen van 6 tot 9 jaar?
- Wat is rouw voor kinderen van 9 tot 12 jaar?
- Wat is rouw voor kinderen van 12 jaar en ouder?
Rouwen van kinderen
Kinderen rouwen anders dan volwassenen. Ze kunnen hun gevoelens vaak nog niet onder woorden brengen. In plaats daarvan laat hun rouw zich vooral zien in gedrag. Zo kunnen kinderen sneller van slag zijn, angstig of boos reageren, of juist opvallend lief en gehoorzaam worden.
Tot ongeveer het twaalfde levensjaar is het denkproces nog niet volledig ontwikkeld. Kinderen begrijpen daardoor bepaalde aspecten van dood en verlies nog niet. Dit noemen we ook wel magisch denken. Ze kunnen bijvoorbeeld geloven dat hun gedachten of gedrag invloed hebben gehad op het overlijden.
Rouw bij kinderen verloopt niet voortdurend. Ze kunnen het ene moment intens verdrietig zijn en het volgende moment weer spelen alsof er niets aan de hand is. Kinderen kunnen niet langdurig met verdriet bezig zijn en hervatten vaak sneller het dagelijks leven. Hierdoor herkennen ouders en andere volwassenen soms niet dat een kind aan het rouwen is.
Spel speelt een belangrijke rol in de verwerking van verlies. Via spel geven kinderen uiting aan gevoelens waarvoor ze nog geen woorden hebben. Daarnaast kan rouw zich lichamelijk uiten, bijvoorbeeld in buikpijn, hoofdpijn of vermoeidheid.
Sommige kinderen laten regressief gedrag zien: ze doen als het ware een stapje terug in hun ontwikkeling. Ze keren tijdelijk terug naar een eerder ontwikkelingsstadium, bijvoorbeeld door opnieuw te gaan bedplassen, duimzuigen of meer nabijheid te zoeken.
Wanneer ouders of andere volwassenen zelf diep verdrietig zijn, hebben kinderen vaak de neiging hen te willen beschermen. Onbewust schuiven ze hun eigen gevoelens opzij en zetten ze hun rouw ‘stil’. Soms gebeurt het dat dit rouwproces pas jaren later weer naar boven komt. Het verdrietige is dat de omgeving het veranderde gedrag dan niet altijd meer herkent als een uiting van rouw.
Emoties kunnen bij kinderen bovendien explosief en heftig zijn. Boosheid en agressie kunnen zich richten op de overledene, maar ook op mensen in hun omgeving. Wat vaak als ‘lastig’ gedrag wordt gezien, kan in werkelijkheid een uiting van diep verdriet zijn. Ook geslotenheid, snel huilen bij tegenslag, prikkelbaarheid of extreme aanpassing kunnen signalen zijn van rouw.
Kinderen zijn afhankelijk van de volwassenen om hen heen. Als zij niet goed worden voorbereid, geïnformeerd en betrokken, kunnen jonge kinderen zelf weinig grip krijgen op wat er gebeurt.
Daarnaast verliezen kinderen vaak meer dan alleen de persoon die is overleden. Ze verliezen ook (een deel van) hun ouder(s), zoals zij die kenden. De sfeer in het gezin verandert, vertrouwde patronen vallen weg en soms is er tijdelijk minder aandacht voor hen. Ook dit maakt deel uit van hun rouwproces.
Leerproces over dood
- Onderscheid tussen levende en levenloze dingen
- Mamma leeft, pop niet
- Levende dingen groeien en veranderen
- Koppeling tussen leven en doodgaan
- Als bloemen gebloeid hebben, verwelken ze en gaan ze dood
- Een vogel is tegen het raam gevlogen en ligt dood op de stoep
- Vooral gebeurtenissen die weinig emotie oproepen, zoals een dode bromvlieg, kunnen hiervoor goed worden gebruikt
- Dood kan ook veroorzaakt worden door een ziekte, ouderdom of een ongeluk
- Doodgaan is stoppen met leven
- Iemand die dood is beweegt niet meer, kan niet meer praten, niet meer lopen, hoeft niet meer te slapen en te eten
- Iemand die dood is, wordt nooit meer levend en komt dus ook nooit meer terug
- Iets wat dood is, wordt begraven of verbrand
- De dode hamster wordt in de tuin begraven
- Door het ritueel van het begraven uit te voeren, raakt het kind vertrouwd met de dood
- Deze momenten zijn erg kostbaar, niet zomaar voorbij laten gaan
- Iedereen kan dood gaan
- Ook vader en moeder
- Dit besef kan tot angst en onrust leiden
- Ik kan zelf ook dood gaan
- Beter begrip van de oorzaken die kunnen leiden tot de dood
- Gedachten en gevoelens leiden niet tot dood
- Je kunt iemand niet dood wensen
- Schuldgevoelens
- Religieuze of filosofische aspecten worden aan dood gekoppeld
- Waarom gaan mensen dood en wat is de zin van doodgaan?
- Interesse voor begrafenis- en crematierituelen
Wat is rouw voor kinderen van 0 tot 3 jaar?
- Geen besef van de dood, begrijpen het niet
- Ze kunnen nog geen onderscheidt maken tussen levende en niet levende dingen
- Wel bang om geschieden te worden van hun ouders, degene die hen met warmte en liefde omringen
- Ze voelen dat er iemand ontbreekt en ze reageren ook sterk op het verdriet en de spanning van de omgeving
Wat is rouw voor kinderen van 3 tot 6 jaar?
- Kennen het verschil tussen leven en dood, ze beginnen een idee te ontwikkelen
- Ze denken dat dood omkeerbaar is
- Weten niet wat het precies inhoud. Ze geven doden nog eigenschappen van levenden
- Vinden na enkele weken dat het genoeg is geweest, dat het spel afgelopen is en de overledene weer terug kan komen
- Geen besef van het definitieve karakter van de dood
- Denken dat leven en dood elkaar afwisselen
- Ze zijn niet bang, juist ondernemend, vaak willen ze de dood met eigen ogen zien
- Veel interesse voor de lichamelijke en biologische kanten (iemand die dood is lijkt net een pop / is dat niet zielig zo lang in het donker)
- Kinderen reageren vooral op gevoelens van hun omgeving
Wat is rouw voor kinderen van 6 tot 9 jaar?
- Daadwerkelijk besef dat de dood onomkeerbaar is, onherroepelijk en definitief
- Het is verwarrend en het maakt angstig, met name het groeiende besef dat ook mensen van wie je houdt dood kunnen gaan
- Als oorzaak geven ze vaak externe verklaringen
- Waarom heeft oma haar bril op, ze kan toch niets meer zien
- Kwetsbaar omdat ze in deze leeftijd de mogelijkheid hebben om de betekenis van dood te begrijpen, maar nog niet in staat zijn met alle informatie om te gaan
Wat is rouw voor kinderen van 9 tot 12 jaar?
- Weten dat planten, dieren en mensen leven en dat alles wat leeft ook dood gaat
- Noemen meestal fysieke oorzaken zoals “ als mensen oud zijn” of “ als mensen kanker krijgen” gaan ze dood
- Kinderen uit de bovenbouw zijn minder afhankelijk van volwassenen. Om niet kinderachtig te lijken vragen ze niet altijd aandacht voor hun verdriet, ze proberen het zelf op te lossen
- Vaak willen ze concrete informatie: hoe lang duurt het voor een lichaam vergaat, hoe ziet het er dan uit?
- Fantasieën, schuldgevoel of angst komen regelmatig voor
- Omdat de gevoelens er toch uit moeten, vertonen ze soms lastig en opstandig gedrag (het kan helpen om samen een woede thermometer te maken)
Wat is rouw voor kinderen van 12 jaar en ouder?
- Nu dringt de onvermijdelijkheid van de dood en de omvang ervan pas echt door
- Intellectuele vaardigheden zijn zover ontwikkelt dat de dood ook daadwerkelijk wordt gezien als het onvermijdelijke einde van het leven
- De persoonlijk-emotionele afstand is nog groot: het kan iedereen overkomen behalve mensen in eigen omgeving
- Confrontatie met de dood kan ervoor zorgen dat de vragen en soms ook de verwarring van de jongere rondom leven en dood toenemen
Wil je meer informatie over kinderen en rouw?
Met mij kun je sparren over het betrekken van kinderen bij een overlijden of het leerproces over dood, ik denk graag met je mee over wat past bij de situatie. Als het gaat om coaching en begeleiding voor kinderen dan kan ik helpen zoeken naar de mogelijkheden, ik ben geen kindercoach maar ken wel collega’s in dat vakgebied.
Wil je sparren over jouw situatie, pak je agenda erbij en plan een gratis gesprek met mij in via de digitale agenda.
Via de maandelijkse nieuwsbrief stuur ik je iedere maand weetjes over rouw en verlies. Schrijf je meteen in!
p.s. wil je me beter leren kennen en in contact komen en blijven? Voel je vrij om een connectie verzoek te sturen via de socials.
Misschien vind je deze blogs ook interessant: